Oplopende energieprijzen raken niet alleen de energierekening van huishoudens. Ze kunnen ook doorwerken in de prijzen van dagelijkse producten, de marges van bedrijven en uiteindelijk in cao-onderhandelingen. De ervaring van de energiecrisis in 2022 leert dat dit proces zelden in één keer zichtbaar is. De eerste schok komt bij energie terecht, maar de bredere economische gevolgen bouwen doorgaans geleidelijk op.
Van energierekening naar bredere inflatie
Wanneer gas, elektriciteit of brandstoffen duurder worden, zien huishoudens dat vaak als eerste terug in hun maandlasten. Energie is een directe component van de kosten van levensonderhoud. Daardoor kan een prijsstijging relatief snel bijdragen aan een hogere inflatie.
De invloed stopt echter niet bij de consument thuis. Energie is ook een productiekost voor ondernemingen. Fabrieken, transportbedrijven, winkels, horecaondernemers, agrarische bedrijven en dienstverleners gebruiken allemaal energie, direct of indirect. Een logistiek bedrijf krijgt bijvoorbeeld te maken met duurdere brandstof, terwijl een producent hogere kosten heeft voor machines, koeling of verwarming.
Bedrijven staan vervolgens voor een lastige keuze. Zij kunnen de hogere kosten deels absorberen, bijvoorbeeld door genoegen te nemen met een lagere winstmarge. Zij kunnen efficiënter gaan werken of investeringen versnellen die het energieverbruik verlagen. Maar zij kunnen kosten ook doorberekenen aan klanten. In dat laatste geval verspreidt de energieschok zich naar meer prijzen in de economie.
Hoe sterk dat gebeurt, hangt af van de concurrentie, de contracten die bedrijven hebben en de koopkracht van klanten. Een onderneming met veel marktmacht kan prijsstijgingen gemakkelijker doorberekenen dan een bedrijf dat concurreert op scherpe marges. Ook maakt het verschil of energieprijzen tijdelijk hoger zijn of langere tijd hoog blijven.
Lonen volgen meestal met vertraging
Hogere energieprijzen kunnen de inflatie opstuwen en daarmee de druk op lonen vergroten. Werknemers merken dat hun besteedbare inkomen onder druk komt te staan als vaste lasten en dagelijkse uitgaven duurder worden. In loononderhandelingen groeit dan de wens om die koopkracht deels te herstellen.
Dat betekent niet dat lonen automatisch even snel of even hard stijgen als de energieprijzen. Loonafspraken worden vaak voor langere perioden gemaakt. Werkgevers kijken bovendien niet alleen naar inflatie, maar ook naar productiviteit, orderportefeuilles, internationale concurrentie en de financiële positie van het bedrijf.
De timing is belangrijk. Eerst kan de energierekening stijgen. Daarna volgen mogelijk hogere prijzen voor goederen en diensten. Pas later komt de inflatie nadrukkelijker terug aan de onderhandelingstafel. Juist die vertraging maakt het voor centrale banken, werkgevers en werknemers moeilijk om te beoordelen of een schok tijdelijk blijft of structureler wordt.
Het risico van een bredere loon-prijsspiraal
Als bedrijven hogere loonkosten volledig doorberekenen in hun verkoopprijzen, kan de inflatie langer verhoogd blijven. Werknemers vragen vervolgens opnieuw compensatie voor de hogere kosten van levensonderhoud. Zo kan een loon-prijsspiraal ontstaan, waarbij prijzen en lonen elkaar versterken.
Dat scenario is niet onvermijdelijk. Wanneer energieprijzen later weer dalen, bedrijven een deel van de kosten zelf dragen en loonstijgingen aansluiten bij wat de economie kan dragen, kan de druk afnemen. Ook is de kerninflatie van belang. Die meet de prijsontwikkeling zonder sterk schommelende onderdelen zoals energie en voedsel en geeft beter zicht op hoe breed prijsdruk in de economie is geworden. Voor actuele meetmethoden en cijfers over prijsontwikkeling kunnen lezers terecht bij het Centraal Bureau voor de Statistiek.
Wat huishoudens en ondernemingen merken
Voor huishoudens is niet alleen de energieprijs zelf bepalend, maar ook wat er daarna gebeurt met boodschappen, vervoer, diensten en woonlasten. De gevolgen verschillen per huishouden. Wie relatief veel van zijn inkomen kwijt is aan energie en noodzakelijke uitgaven, voelt een stijging doorgaans sneller dan wie meer financiële ruimte heeft.
Voor ondernemers draait het vooral om de vraag hoeveel kosten zij kunnen opvangen en hoeveel zij kunnen doorgeven. Bedrijven met energie-intensieve processen zijn kwetsbaarder. Ook ondernemingen die afhankelijk zijn van transport, gekoelde opslag of energiegevoelige toeleveranciers kunnen indirect geraakt worden.
- Breng in kaart welk deel van de kosten direct aan energie is gekoppeld.
- Onderzoek of leveranciers hogere kosten al doorberekenen.
- Bekijk of prijsafspraken met klanten ruimte bieden voor aanpassingen.
- Neem verwachte loonontwikkeling mee in de liquiditeits- en margeplanning.
- Weeg energiebesparende investeringen af tegen de onzekerheid over toekomstige prijzen.
Ook relevant voor rente en beleggingen
Voor financiële markten is de ontwikkeling relevant omdat hardnekkige inflatie invloed kan hebben op verwachtingen over rente. Hogere of langer hoge rentes maken financiering duurder en kunnen waarderingen van aandelen en vastgoed onder druk zetten. Tegelijk kunnen ondernemingen met sterke prijszettingsmacht beter bestand zijn tegen oplopende kosten dan bedrijven met dunne marges.
Voor ondernemers en beleggers ligt de kern daarom niet alleen in de vraag of energie duurder wordt. Belangrijker is of de stijging tijdelijk blijft, breed wordt doorberekend en leidt tot blijvende loondruk. Juist die keten bepaalt of een energieschok uitgroeit tot een bredere economische uitdaging.
